Enige overpeinzingen over kansen, toeval en onzekerheid

> Index <

Business as usual

Toeval of niet?


Toeval bestaat niet

De goed geïnformeerde burger



Allereerst wat overpeinzingen over kansen, toeval en onzekerheid. Wat is toeval? Wanneer stelt u vast dat iets toeval was of niet? Wat is daar voor nodig? Wanneer is het geen toeval, maar bijvoorbeeld gebrek aan kennis en inzicht? En wie bepaalt dat?

Was dat overmacht, gebrek aan oordeelsvermogen of bent er ingeluisd? En door wie? Was het Pluto, Mars of een ander sinister heerschap? Hoe gaat u daarmee om? En niet minder belangrijk: Hoe gaan journalisten, wetenschappers en rechters met u onwelgevallige toevalligheden om? Wat achten zij redelijk?

Business as usual

> Top <

Toeval of niet?

Uw context

Wanneer spreekt u van toeval? Wat overkwam u? Was het bijzonder of triviaal? En wat maakt iets bijzonder of triviaal? Dat is maar vanuit welk standpunt u het beziet. Wat voor de een bijzonder is, is voor een ander triviaal. Wat in de ene branche een vanzelfsprekend verdienmodel is, is vanuit een andere context bezien immoreel of illegaal. En de natuur trekt zich al helemaal niets van menselijke normen aan.

Winnaars en verliezers

Vals spelen

Gerechtigheid

Bij ieder spel zijn er winnaars en verliezers. Dus ook bij oneerlijke spelletjes. Dat is voor de winnaar geen probleem. Business as usual zeggen ze dan. En boontje komt voor zijn loontje geldt voor iedereen die de regels van het spel niet begrijpt.

Maar is dat ook gerechtigheid? Nee, want vals spelen hoort niet vinden wij mensen. Schijnbewegingen zijn toegelaten in de meeste sporten, maar iemand aan het tenu vasthouden mag wel bij judo, maar niet bij voetbal. Dat zijn de officiële regels van het spel.

En toch gebeuren overtredingen op grote schaal, want er zijn ook ongeschreven regels, zoals de gewiekste regel in het voetbalspel dat een doorgebroken aanvaller hoe dan ook gestopt moet worden voordat hij het penaltygebied bereikt.

Als het om overleven gaat, hebben dieren en mensen geen moeite met de regels. De uiteindelijke kans op straf en beloning is waar het uiteindelijk om gaat. En daarom kunt u onder bepaalde omstandigheden maar beter uw mond houden als het om onrecht gaat.

Trivialiteiten

Gezeur

Trivialiteiten doen zich aldoor in uw leven voor, maar het is onwaarschijnlijk dat u veel acht op slaat. U hebt wel wat beters te doen. Misschien maakt uw pietluttige partner of baas er soms op een bepaald moment ophef van. Of beklagen zeurpieten zich over uw rijgedrag. Maar u komt er steeds weer mee weg. Want u gaat voor de echt belangrijke zaken. De hemel is uw doel en limiet.

Levensgebeurtenissen


Maar als er iets bijzonders of onverwachts gebeurt zoals een huwelijk, de geboorte van een kind, een scheiding, ontslag, pensioen, een sterfgeval of ongeval, dan markeert u beslist die datum. Kenmerkend voor die kritische levensgebeurtenissen (life events), goed of kwaad, is dat ze u stress opleveren, in tegenstelling tot de trivialiteiten waar we het eerder over hebben gehad.

Tegenslag

Daarom staan die levensgebeurtenissen in uw geheugen gegrift. En als iets onverwacht mis ging of anders verliep dan u had verwacht, wekt die gebeurtenis veel vragen op. Door tegenslag gaan mensen nadenken over de zin van hun leven. En dan zoeken ze naar patronen. Was het dom toeval? Was het te voorzien? Was het te voorkomen? Is het nog ongedaan te maken?

En daarom raadplegen we al jaren wetenschappers, theologen, astrologen, juristen en psychologen. En natuurlijke ook onze vrienden op sociale media en onze familieleden die ook wel eens met zoiets kampten. Hoe verklaar ik dat toeval? En dan hebt u ineens te maken met veel Dichtung und Wahrheit, waar zelfs een genie als Goethe niet meer uitkomt.

Patronen

Iedere gebeurtenis heeft zijn context. Leek het willekeurig verdeeld in de tijd of zag een deskundige er een patroon in? En welke structuur? Het kan vriezen, het kan dooien kunt u zeggen, maar doorgaans gebeurt dat wel volgens een bepaald patroon. Zo kunt u nog wel grondvorst verwachten in de lente, maar geen verlate Elfstedentocht. Een liefde kan opbloeien, maar kan u ook in een diep dal voeren. Daar gaan alle keukenromans over. Maar ook de grote verhalen uit uw heilige boeken: Jozef kwam in de put, uit de put, in de gevangenis, uit de gevangenis en zo ging Jozef verder. Dat is ook het patroon van ons levensverhaal volgens de verhalen verteller Kurt Vonnegut.

Sinuscurve

Misschien zag u wel aldoor een fraaie sinuscurve in uw leven zoals in het plaatje hiernaast van een eind goed, al goed eindigend Hollywood story: Kurt Vonnegut, Shape of Stories.

De held met wie u zich identificeert komt geleidelijk in de problemen, maar komt er op eigen kracht weer uit. De kogels vliegen de held om de oren, het bloed spat alom, maar er is geen tijd voor reflectie, laat staan om bij het lot van de weduwen en wezen van uw opponenten stil te staan. Dat is het typische recept van een “realistische” actiefilm uit Hollywood met een goede afloop.

Vrouwen houden daarentegen meer van romantische films, waarin zij geen bijrol spelen. Hier is de mannelijke held wat minder doortastend, maar heeft hij wat meer oog voor de weduwen en wezen. En bovendien krijgt hij dankzij zijn heldin meer inzicht in zijn eigen gevoelens en vooral in zijn mysterieuze liefde voor haar. En het eind van dit sprookje is: En ze leefden nog lang en gelukkig.

Maar de Syrische vluchtelingen naar Fort Europa kwamen in kamp Moria terecht. Dat is volgens Kurt Vonnegut meer een van de regen in de drup verhaal, waar geen redelijk denkend mens zich nog mee kan identificeren. Het is het verkeerde scenario, het is net of je in de verkeerde film zit, zegt zo iemand dan.

Zo'n levensboek of film noir zal niet goed verkopen. Want het geeft niemand een goed gevoel. En het wordt dan ook na een tijdje uit de krantenkoppen van uw geweerd. Want het schudt niemand meer niet wakker. Misery as usual, maar geen groot verhaal.

Whiplash letsel

Het is net zoiets als uw particuliere whiplash letsel. U deed zo uw best in het leven en ineens komt er een hufter aan die u van achteren aanrijdt. U wordt boos en voelt zich verraden, maar dat verzet help u niet. Al om u heen schietend komt u niet uit die misère. U krijgt alleen maar meer hoofd- en nekpijn van uw nodeloos verzet. U moet dan op zoek gaan innerlijke rust. Maar dat lukt niet op doktersrecept. Want uw hoofd staat er niet naar. U zint nog op wraak.

Heling

Er wacht u nog een lange tijd van revalidatie en op het eind mag u hopen dat u het leven ondanks uw aanvankelijke benauwdheid weer wat ruimer opvatten mag. De held is na zo'n diep dal ouder en wijzer geworden en de E(nd) in Vonneguts tekening slaat dan ook niet op het begin- en eindpunt van een vicieuze cirkel van haat en geweld, maar voor meer entropie of innerlijk ervaren ruimte.

Loslaten

Die innerlijke ruimte ontstaat pas na wat psychologen loslaten noemen. Zoals uw hoofd wat leger wordt na een stevige wandeling zonder een beoogd doel. U raakt dan wat mentale ballast kwijt. Inclusief uw vermeende rol als held of redder. U denkt: Nu even niet. Laat mij maar gewoon maar even in het hier en nu zijn. En laat mij dan maar gaan. Uw wil geschiede. Het is goed zo.

Het geluid van de stilte

En dan luistert u opnieuw met de moed der wanhoop naar Kreefts sound of silence. Het grove geweld van de massa's en de natuurkrachten is voor u niet meer van belang. Het gaat u om de weg naar binnen. Maar dat levert u doorgaans iets anders op dan door de buitenwereld was verwacht. Het gaat dan om uw verhaal en wat u er eigenlijk van vindt. En dat is niet het typische Hollywood of sprookjesverhaal.

Het reis van de held

Het juiste perspectief

Opwaartse spiraal

Negatieve spiraal

Binnen en buiten

Burnout

Een wat meer uitgebreidere versie van het archetypische sprookjesverhaal gaf Joseph Campbell in de Hero's journey. Hier vinden we drie of meer fasen met steeds weer een andere betekenis: Vertrek. Initiatie. Terugkeer. Ook zo'n heldenverhaal van vallen en opstaan vanuit de hemelen bezien kan iedereen overkomen, als u het leven maar in het juiste perspectief beziet.

Stel u bent aan uw vakantie toe, maar uw baas zegt u dat u eerst zijn bedrijf (“de wereld”) nog moet redden. Met enige tegenzin neemt u die opdracht aan. Terecht, want er komt veel overwerk bij aan te pas en uw relaties worden erdoor verwaarloosd. Het is niet eenvoudig om een kanjer te zijn. U voelt zich vaak alleen en onbegrepen en een roepende in de woestijn. Ondertussen gaat het leven bij anderen door alsof er niets aan de hand is. En dat verhaal eindigt in uw burnout.

U staat stil, maar u weet niet in welk deel van de film u terecht gekomen bent. U mist het perspectief. Waar is mijn binnen en buiten? Is dit het desolate einde of is er nog hoop?

Dat hangt weer af van uw perspectief op de gevonden feiten en levensomstandigheden. En daarbij kunt u wel wat hulp van buiten gebruiken. Want geen mens leeft voor zichzelf alleen. En dus kunnen anderen u soms op zinvolle ideeën brengen. Iets dat u misschien al jaren wist, maar dat u in de waan van de dag nog niet serieus nam. Maar dat u achteraf gezien nu wel als een waarheid erkent.

Als u uw leven als een opwaartse spiraal ervaart, dan ervaart u steeds meer vrijheid en ruimte. Maar er zijn ook andere scenario's denkbaar.

Zo bestaat er ook zoiets als een negatieve spiraal. Dat kan bijvoorbeeld uw gezondheid betreffen, zonder dat u er iets aan kan doen. Of uw vrijheid, zoals Etty Hillesum meemaakte in haar verstoorde leven. Ze verloor haar uiterlijke vrijheid, maar groeide innerlijk en werd een inspiratiebron voor velen. Want gelukkig bestaan er nog meer zinvolle domeinen in uw bestaan. Zo kan uw glimlach anderen doen opleven. Ook al bent u als baby of gehandicapte WAO-er economisch gezien weinig waard.

Willekeur, zinloosheid


Na de oorlog zagen existentialisten de pieken en dalen schijnbaar willekeurig verdeeld in de tijd. Zo'n patroon duidt op willekeur. Wat u ook doet, straf en beloning lijken willekeurig te komen. Het leven mist structuur, er is geen goed en kwaad meer. Nietzsche noemde die desolate geestestoestand nihilisme. Zoiets kan ervaren worden als een absurd bestaan. Want u hebt er geen grip op. En u kunt er ook geen betekenis in ontwarren.

Sleur, verveling

Uitdagingen

Maar een al te herkenbaar patroon, waarin u precies weet wat er gaat komen, is ook niet wat u wilt. Volstrekte voorspelbaarheid verlangt u van uw huishoudelijke apparaten, maar niet van uw partner, kat of het leven. Een mens zoekt immers naar uitdagingen om uit de alledaagse sleur weg te komen. En of die sleur nu bestaat uit hard werken om te overleven of uit een oorverdovende zondagse stilte, in beide gevallen mist u uitdaging, diepgang en betrokkenheid. Want u doet slechts wat u moet doen. En u laat wat u moet laten. En als het vertier er niet is, dan wenst u het te scheppen. U zoekt betekenisvolle actie, diepgang en passie in uw leven, die de alledaagse sleur u niet kan geven.

Verveling is de wens naar wensen

Als de pieken en dalen niet te diep zijn, dan dreigt verveling. Verveling is het verlangen naar verlangens, schreef Tolstoj in zijn roman Anna Karenina. Anna begon een buitenechtelijke affaire, om aan die sleur te ontkomen. Zoiets kan tragisch aflopen, maar Anna had nog wel een gevoel van controle. Ze leefde haar leven op haar manier, volop en betrokken. Existentialisten propageerden daarom individuele verantwoordelijkheid om stelling (engagement) in het leven te nemen en niet alles op zijn beloop te laten gaan.



Toeval of niet

> Top <

Een onverwachte dood

We spreken van toeval als iets geheel onvoorzien tot ons komt. Onvoorzien betekent onverwacht. U had er niet op gerekend. U was er niet op voorbereid. En het was voor u niet triviaal. Het kwam plotseling zoals ineens de dood van een dierbare komt. Hoewel u dat overlijden misschien al jaren tevoren had zien aankomen. Maar toen gebeurde het niet. En omdat u uw dierbare sindsdien wat uit het oog verloren had, werd u er totaal door verrast.

Zonder aanwijsbare oorzaak of toch niet?

Bekende risico's

Samenloop van omstandigheden

Een ander kenmerk van toeval is dat er ogenschijnlijk geen aanwijsbare oorzaak voor die particuliere gebeurtenis is. U kreeg een ongeval, maar u zocht het gevaar niet op. Het ging altijd goed en toen u alsnog de bocht uitvloog, was het voor u een totaal onverwacht en willekeurig gebeuren.

Natuurlijk wist u dat er risico's verbonden waren aan uw passies en gewoonten. Maar als het vanwege uw rijgedrag misging: U ging te snel door de bocht met versleten banden en olie en regen op de weg, dan spreekt u liever van een onverhoopte samenloop van omstandigheden, dan van uw eigen schuld. Want dat ongeluk was niet uw opzet.

Theoretisch risico

De risico's bestonden slechts als een theoretische risico's, iets waar deskundigen wat over mogen zeggen. Maar die deskundige spreken over groepsgemiddelden, maar nooit over u als individu. En waarom moet u dan die een op de duizend bestuurders zijn bij wie zoiets gebeurt? Dat is niet eerlijk.

Waarom vragen

Schuldvraag

Teleologische vragen doemen dan op: Waarom mij? Waarom nu? Waarom dit oponthoud? Juist, terwijl ik haast had! Wie is verantwoordelijk? Wie lekte olie op de weg? Waartoe?

Teleologie (van het Grieks: ..... (telos), .doel(eind). en ..... (logos), .rede. of .leer., dus leer van de doelen) of finaliteit is in de filosofie de zoektocht naar het doeleinde achter dingen.
De gedachte dat alle dingen een doeleinde (telos) hebben was een kernpunt in de filosofie van Aristoteles. Deze gedachte werd opgenomen in de joodse en christelijke theologie en heeft grote invloed op de Westerse filosofie en scholastieke traditie gehad.

Hebben feiten wel verklaringen nodig?

Maar doen die vragen er echt toe? Hebben gevonden feiten verklaringen nodig? Misschien vervolgt u wel de druppel die de emmer overlopen liet. Maar voor de bijna volle emmer, het grootse deel van de samenloop van omstandigheden, was u wel verantwoordelijk. U had niet met versleten banden op reis mogen gaan.

Wie of wat was verantwoordelijk?

Als u te hard door de bocht reed, dan had u kunnen weten dat u de macht over uw stuur zou kunnen verliezen met enig ongerief op het wegdek. U overschreed een niet voor niets van te voren aangebrachte grens.

Bekende factoren

Verkeersdeskundigen en rechters zouden u er op kunnen wijzen, dat u toch met al die factoren rekening had moeten houden. De olie op de weg was dan misschien niet voorzien, maar het te snelle rijden in de regen met slecht geprofileerde banden kan u wel verweten worden. Daar was de APK keuring voor bedoeld.

Verwijtbaarheid

Toerekeningsvatbaar

Onschuld

Rechters zullen bij de schuldvraag of iets u aangerekend kan worden, beoordelen of u het redelijkerwijs van te voren had kunnen weten. En als u niet verminderd toerekeningsvatbaar bent, wordt u geacht zeer veel te weten, inclusief de jurisprudentie van het burgerlijk wetboek en alle wettelijke bepalingen die gepubliceerd zijn in de Staatscourant. Zie: Staatscourant | Overheid.nl > Officiële bekendmakingen. Die teksten wordt iedere Nederlander geacht tijdig te lezen.

Het is niet eenvoudig om een redelijk mens te zijn.

Maar het is geen toeval gezien het oerwoud van wetgeving dat een bekend Jezus gezegde luidt (Lucas 23:34): Vader, vergeef hun, want ze weten niet wat ze doen. En dat geldt helaas zowel voor de wettenmakers als de burgers. Want een jurist kan al niet alle wetten en jurisprudentie niet overzien, laat staan, een leek. Daarom spreken juristen en theologen van grote zonden en kleine zonden en wordt er in rechtszalen en parlementen heel wat af gedebatteerd en gaat het er soms fel aan toe.

Oplichting

Kleine lettertjes

Maar rechters wegen wel zwaar mee of er opzet in het spel was. Zo kan het argument van een internet consument, dat hij geen tijd had om alle kleine lettertjes te lezen een redelijk argument zijn. Hij klikte ja op wat een redelijk voorstel leek te zijn, maar via niet zo zichtbare randvoorwaarden werd hij ergens ingeluisd. En het was natuurlijk niet voor niets dat die keerzijde onderbelicht bleef. Zoiets riekt naar oplichting:

Een oplichter kan gebruikmaken van verschillende menselijke zwakheden. Dit kunnen slechte eigenschappen zijn als ijdelheid, oneerlijkheid, slordigheid of hebzucht. Het plan kan echter ook gebruikmaken van eigenschappen als eerlijkheid, goedgelovigheid, medelijden, onwetendheid, eenzaamheid of verliefdheid. Ook maakt een oplichter vaak gebruik van 'zwakke plekken' in een organisatie, bijvoorbeeld gebrekkige controle.

Maar als u na de uitleg van een geduldige notaris willens en wetens iets doms ondertekent, dan hebt u beslist een probleem. En als u ooit eens met braaf gedrag voor uw rijbewijs slaagde, dan moet u zich nog steeds aan de regels houden. Als iedere hufter denkt dat hij de uitzondering op de regel mag zijn, dan wordt de samenleving beslist een puinhoop.

Verlies van controle

Acceptatie

De bekende waarom vragen komen vooral op in de fase waarin het slachtoffer nog grote moeite heeft om zijn of lot lot te accepteren. Had ik dit verdiend? Iemand reed u van achteren aan. U kreeg een whiplash. U kon er niets aan doen. Door de exacte oorzaak en de dader te achterhalen, hoopt de getroffene iets aan zijn verlies aan controle te kunnen doen. Misschien gaat het beter als de rechter mij in het gelijk stelt. Dat u er echt niet aan kon doen. Misschien kunnen we het gevaar op herhaling verminderen. Misschien heeft dit ongeluk toch nog enige zin.

Acceptatie

Slachtofferrol

Nieuw begin

Maar zolang het slachtoffer naar oorzaken buiten zichzelf blijft zoeken, loopt die persoon wel groot risico te blijven hangen in de slachtofferrol. Want een gebrek aan acceptatie van de feiten, staat herstel en revalidatie in de weg. Wie vooral zoekt naar oorzaken buiten zichzelf, besteedt minder energie aan factoren die hij zelf in de hand heeft. Zo ontloopt het slachtoffer tijdelijk de lange en moeizame weg van reïntegratie die nog voor hem staat. Maar met nodeloos verzet wordt die weg aldoor langer.

Maar wie zich neerlegt bij de feiten, maakt die stap naar een nieuw begin eerder. Dit niet van wilskracht afhankelijke gebeuren staat ook wel bekend als overgave.


Toeval bestaat niet

> Top <

Toeval bestaat niet




Als astrologen of andere magiërs u dan vertellen dat toeval niet bestaat, dat voor hen een bepaalde gebeurtenis of karaktereigenschap niet onverwacht kwam, geeft dat u na een initiële schok, mogelijk ook verlichting. Het was dus wel verklaarbaar, maar niet zoals u had verwacht. Astrologen zagen het hele plaatje al in uw sterren staan. Zowel het ongeluk, als de wijze waarop u er op zou reageren. Een simpele uitdraai van uw karakter en de transits op die dag geeft dat al aan. De astroloog hoeft u alleen maar op de belangrijk delen van zijn computeruitdraai van uw horoscoop te wijzen.

Een hemelse verklaring

De hemelse verklaring klopt ogenschijnlijk perfect. Uw tragische noodlot was al voorbeschikt en het kwam zoals was verwacht. Daarmee komt er een abrupt einde aan uw hoe kon dit nu gebeuren waarom verhaal. Want tegen dergelijke kosmische krachten is geen mens opgewassen. De slangenkuil van aardse oorzaken doet nu niet meer ter zake.

U en de kosmos

U kunt u uw lot eindelijk op een wetenschappelijk onnavolgbare manier begrijpen en aanvaarden. U laat uw eerdere rationeel denkende waarom vragen los. En daarna komt u toe aan de volgende vraag: Hoe verder? Wat heeft de kosmos nog meer voor mij in petto? En vervolgens kunt u aan de slag gaan met de belangrijkste vraag: Wat heb ik dan wel in mijn hand?

Hoe verder?

En daar heeft een astroloog, psycholoog, andere coach wel een uitleg voor. Uw oude weg voldoet niet meer, dus moet u een andere weg begaan. Zeg het maar. Wat zegt uw hart? Wat adviseerden anderen? Zie hier de waarde van een client-centered therapy:

Cliëntgerichte (psycho)therapie of rogeriaanse therapie is een vorm van psychotherapie waarin het inzicht van de patiënt (cliënt) in zichzelf centraal staat (-gericht). Actief luisteren is techniek die Rogers hiervoor gebruikt.

Voorbeschikking, maar geen determinisme

Maar die astroloog of psycholoog biedt u ook hoop: Het had die dag ook anders kunnen gaan en het is niet een en al kommer en kwel in uw horoscoop. Een verhoogde kans op ongelukken is nog niet hetzelfde als determinisme en iedere karaktereigenschap heeft zowel zijn goede als kwade kanten. U moet gewoon uw groeipotentieel nog een beetje verder ontwikkelen. En daarbij kunt u wel wat hulp gebruiken.

Wonderen

Tegenwoordig kan iemand zijn geslacht al laten veranderen, een woekeraar kan filantroop worden en iedere Assepoester heeft recht op haar prins of prinses. De wonderen zijn beslist de wereld nog niet uit, maar u moet er wel in blijven geloven en er aan blijven werken. Maar doe dat niet meer op een verkrampte manier. Na het vierde huis van inkeer komt het vijfde huis van Leeuw.

My business, your business God's business


Misschien wordt u wel een beetje religieus. Maar bovenal krijgt u wat meer begrip voor aardse en hemelse verhoudingen. U kunt nu eenmaal niet alles controleren. Uiteindelijk gaat het volgens Byron Katie om slechts drie categorieën: Uw zaken, andermans zaken en Gods zaken. Alleen uw eigen zaken kunt u direct beïnvloeden. Hieraan kunt u dus werken. Voor de rest kunt u slechts duimen.

Ermee leren leven

Op het moment dat de revalidatiearts of astroloog stelt dat u met uw kwaal of horoscoop moet leren leven, kunt u zich het best op uw verantwoordelijkheid concentreren en de rest als welkome genade beschouwen. U mag andermans en Gods zaken in dankbaarheid ontvangen, maar u kunt ze niet afdwingen.

Bijgeloof

Wetenschappers zouden niet onder de indruk zijn van die door een astroloog vastgestelde astrologische feiten. Voor hen is zo'n astrologische verklaring maar bijgeloof. Waarom? Omdat wetenschappers geen waarde toekennen aan de vermeende astrologische verbanden. Zij en hun collega's hebben belangwekkende problemen (ziekte, dood, crisis) uitvoerig onderzocht, maar kwamen op heel andere verklaringen uit. De verbanden die astrologen veronderstellen zijn nooit aangetoond. Het zijn volgens hen alternatieve verklaringen zonder voorspelbare waarde.

Traditie

De astroloog zou stellen, maar ik doe toch alles volgens mijn boekje? Die relatie is al door vele astrologen vastgesteld. Ik pas hun voorspellende technieken slechts toe. Onder die en die astrologische omstandigheden, kunt u dit en dat verwachten. Dat is dus geen ver gezochte willekeur. Dit scenario zou volgens onze boeken heel goed kunnen. En dat is hier beslist het geval. Als dat geen betekenisvolle coïncidentie is! Mag ik het dan niet van zeggen? Moet de persoon dan denken dat “god” hem straft of dat het allemaal willekeur is in zijn leven?

Voorspellen en verklaren

Causaal verband

Wat is hier het probleem? Heel in het kort komt het er op neer dat u niet iets verklaren kunt, als u het niet van tevoren voorspellen kon. En u kunt niet iets van tevoren voorspellen, als u niet over genoeg gegevens beschikt. Dus als u een zwarte kat ziet en daarna een ongeluk krijgt, hoeft daartussen geen causaal verband te zijn. Mensen met een zwarte kat als huisdier weten wel beter. Maar misschien zijn uw ervaringen anders. Hoe lost u die cognitieve discrepantie op?

Andere tradities

Verbod op magie

En voordat u vanuit een godsdienstige traditie redeneert: “Maar die astrologische traditie slaat werkelijk nergens op, dat stond al mijn heilige boeken vermeld, het is alleen maar bijgeloof, daar zijn we het wel over eens”, moet u zich wel eerst realiseren vanuit welke onbewezen aannames u zelf eigenlijk leeft.

Als uw godsdienst magie en afgoderij tot de hoofdzonden rekent, realiseer u dan wel dat magisch denken waaruit dit voortkomt, een belangrijk onderdeel is van alle godsdiensten.

Geloof, hoop en liefde

Misschien gelooft u evenals de apostel Paulus (1 Kor. 13:13) nog steeds in irrationele factoren als geloof, hoop en liefde in een cynische maatschappij. En dat is niet bedoeld als een verwijt, maar gewoon een vraag.

En nu blijven geloof, hoop en liefde, deze drie, maar de meeste van deze is de liefde.

In het cynische Romeinse Rijk speelde de universele liefde die de apostel Paulus propageerde geen rol van betekenis. Er was misschien enig geloof in de vaak wrede Romeinse Wetten, er was enige hoop dat die universele wetgeving de samenleving tot een eenheid zou smeden, maar goede relaties en aangeboren of verworven privileges stonden Schillers en Beethovens Ode an die Freude nog steeds in de weg.

Nare droom of herbeleving?

Diezelfde fenomenologie speelt bij astrologische verklaringen een rol. En dan is het maar de vraag die Alice in Wonderland zich stelde: Was mijn ervaring nu werkelijkheid of niet? Hoe kunt u zoiets ooit echt weten?

Alice wordt wakker naast haar zus, die ze alles vertelt over haar droom.

Was het maar een nare droom of de verkeerde film waarin u tijdelijk zat? Of was het een niet ten volle besefte realiteit die in uw post traumatische stress aldoor terugkwam als herbeleving. Wie zal het zeggen? Maar we kunnen wel stellen dat zowel nare fictieve dromen als nare herbelevingen echt kunnen voorkomen.


De goed geïnformeerde burger

> Top <

De goed geïnformeerde burger

U mag dan wel denken dat uw aannames en gevolgtrekkingen redelijk en rationeel zijn, maar hoe weet u dat? Omdat u al uw kennis uit populair wetenschappelijke boeken en tijdschriften haalt? En de voor u relevante actuele feiten uit betrouwbare kranten? Daarmee mag u dan wel een goed geïnformeerde burger zijn, maar in de praktijk zal iedereen toch weer wat anders uit die teksten halen. En dat gebeurt al binnen een enkel gezin. Want uw kinderen hebben weer gezichtspunten. Maar ook zij willen net als u weten hoe de wereld in elkaar zit.

De deskundige

Het niveau van een gespecialiseerde deskundige in een vakgebied haalt u niet. Zelfs een hoogleraar staatsrecht kan niet op alle rechtsgebieden deskundig zijn. Daarom zal iemand die veel weet over een klein gebied, nog steeds een bijgelovige leek zijn op de meeste andere levensgebieden. En dat is eigenlijk wel zo fijn, want niets is zo vermoeiend dan de hele dag redelijk te moeten zijn.

Onzekerheid en controle

Een deel van uw leven kunt u overzien, maar het grootste deel niet. Dat geldt voor iedereen. Volgens het Judaïsme heeft zelfs de Ene niet alles in de hand. Daar heeft Zijn knechten voor nodig. En misschien bent u er ook wel een. Dat is iets wat de navolgers van Christus geloven. Maar ook Marxisten en astrologen hebben hun heldencultus. Ze konden in hun ogen bepaalde voorgangers wonderen verrichten. De een noemt het historische noodzakelijkheid en een ander spreekt van de magie van het toeval.

Autoriteiten

Ieder mens wil toch wel een gevoel van controle over het leven hebben. Verlies van grip op uw dieptepunten en hoogtijdagen maakt u onzeker. En als u dat vertrouwen zelf niet hebt, dan wilt u in ieder geval geloven in een hoger iets of iemand die u dat vertrouwen wel kan geven. Net zoals een klein kind op zijn ouders rekent. U zoekt naar autoriteiten.

Lokale autoriteiten

Ooit waren dat priesters, vorsten en astrologen en vooral lokale autoriteiten met een voorbeeldfunctie. Want die lokale autoriteiten waren nu eenmaal beschikbaar. Tegenwoordig zijn het vaker rechters, instituties, belangengroepen en deskundigen. En in de ogen van een leek is een deskundige al snel iemand die wat meer van de zaak lijkt te weten dan een ander. Maar iemand die er er echt veel van weet is doorgaans niet mee door een leek te volgen.

Het dorp

Wie net als uw auteur in de zestiger jaren van de vorige eeuw opgegroeid is met de dorpse sfeer van Swiebertje, weet dat er daar maar weinig hoofdrolspelers voor nodig waren: Bromsnor, de veldwachter en zijn vrouw Cornelia, de burgemeester Robèrt van Troetelaer tot Stoethaspel, de huishoudster van de burgemeester Saartje van Santen, Swiebertje en Malle Pietje.

John Henri uit den Bogaard

Vreemd genoeg ontbreekt de dominee, hoewel het door de NCRV werd uitgezonden. Maar in de vooroorlogse jaren van de onderwijzer John Henri uit den Bogaard (Zwolle, 10 juni 1911 10h30 – Heelsum, 26 mei 1993) was deugdzaamheid nog wel iets vanzelfsprekends.

Sociale media

Maar tegenwoordig hebben we ook sociale media. En daar kunt u vriend worden van de groten der aarde. Zo kunt u de op de Facebook pagina van Donald Trump alles over Trump te weten komen. U ziet hoe hij met een beroep op Law and Order de Democraten, Zwarten en Mexicanen op hun plaats zet. En hoe slecht zijn opponenten zich aldoor gedragen. En via deze influencer kunt u ook t-shirts kopen met Make America great again en andere slogans. En dan maakt u deel uit van zijn Grote Verhaal. Uw wereldbeeld is ineens easy gemaakt. U bent geen loser,maar een werldburger.

Geloof en bijgeloof

Maar welk verhaal is nu waar? Hoe kunnen we die Facebook onzin van de diepere waarheden onderscheiden? Laten we dan maar eens het fenomeen bijgeloof opnieuw bestuderen. Hoe werkt zoiets?

Ladders en zwarte katten

Als u onder een ladder doorloopt, krijgt u vaker een ongeval. Dat klopt, want zo'n ladder of iets erop kan op uw hoofd vallen. Maar volgens het bijgeloof kan dat ongeval ook later op de dag optreden. U associeert dan het onder een ladder lopen met een ongeval later op de dag. Wat bracht u op die associatie?

Waarschijnlijk het bijgeloof dat onder een ladder doorlopen meer kans geeft op tegenspoed. U bedacht zal ik nu wel of niet onder die ladder doorlopen? Ben ik nu een vent of niet? Maar bij een ongeluk later op de dag werd u in uw herinnering wel door die ladder te grazen genomen. En is dat nu toeval of niet?

U zou dan allereerst willen weten of dat extra risico nu 1%, 10%, 100% of 1000% is. Want dat maakt nogal wat uit. Een stukje omlopen om een piepklein risico te vermijden (de ladder valt om) is misschien wat overdreven. Want uw associatie tussen onder de ladder doorlopen en een ongeval later op de dag, kan ook op een drogbeeld berusten.

Een astroloog zou zeggen: De oorzaak van uw ongeval zou even goed een bepaald astrologisch aspect kunnen zijn. Iets dat niets met die ladder te maken had. Wie zal het zeggen?

Het kan verkeren

Daarover zeggen de deskundigen aldoor: het kan verkeren. De ene ladder is de ander niet, het weer speelt een rol, de grond waarop de ladder staat, evenals de ervaring van de gebruiker. En de astrologische aspecten bestudeerden we natuurlijk niet. Want dat is niet ons vakgebied. Dat effect moeten de astrologen maar aantonen.

Dat kan toch geen toeval meer zijn?

Maar zoals gezegd, kan het vermeende effect ook later op de dag optreden zonder dat de ladder op u viel. Maar is er dan nog wel sprake van een causale relatie? De meeste deskundigen die u raadpleegde zeggen van niet. Maar dat ongeluk overkwam u op die dag dus toch wel. En omdat u er van tevoren iets over gelezen had kan dat toch geen toeval meer zijn? De deskundigen verhalen aldoor van zus en zo, maar u als ervaringsdeskundige weet wel beter.

Bruikbare informatie

Maar stel u bent veiligheidsdeskundige of beleidsmaker en vraagt zich af of het gebied rondom de ladder verplicht afgezet moet worden. Dan wilt u toch gewoon de cijfers weten, bij voorkeur uitgesplitst over type ladder, ervaring van de gebruiker en andere relevante factoren. Pas dan hebt u bruikbare informatie (actionable information) waar u uw beleid op kunt richten. Daar kan onderzoek naar worden gedaan.

Onzekerheid

Dat was wel anders in de hoogtijdagen van de astrologie. In roerige tijden met veel onzekerheid en onkunde presteerden astrologen relatief beter dan de elkaar tegensprekende deskundigen. Ze brachten relatieve rust met hun geloof in voorspelbaarheid en hun visie op een groter geheel. En omdat de astrologen eerst ingewikkelde berekeningen uitvoeren over uw situatie, maken ze nog steeds de indruk dat ze veel moeite doen voor hun deskundig advies aan u.


Terwijl artsen en andere deskundigen op basis van veel empirisch onderzoek maar weinig over een individueel geval kunnen zeggen, kunnen astrologen de indruk wekken dit wel te kunnen doen. Het antwoord op de vraag of een medicijn of maatregel ook voor u gaat werken, kunnen artsen slechts in termen van kansen geven. Absolute zekerheid bieden ze niet. Maar een astroloog kan het misschien wel ineens goed raden. En als dat niet lukt raadpleegt u natuurlijk een betere astroloog. Een trefzekere astroloog die intuïtie en wijsheid combineert met kennis van zaken.

Verklaring op maat

Astrologische verklaringen kunnen heel doeltreffend lijken, omdat ze zo op maat gesneden zijn. Maar het probleem is dat de astroloog die vermeende astrologische oorzaak achteraf formuleert, juist om aan die voorwaarde te voldoen. En hierbij vindt altijd een selectie plaats. Wat wel past in het beeld wordt naar voren gehaald en wat niet in het straatje past wordt genegeerd. Maar dat is niets anders dan framing van de astrologische werkelijkheid. Astroloog: Oh, ik zie het al, u hebt een Saturnus transit. Cliënt: Ben ik nu verloren? Astroloog: Nee, want er zijn altijd ook beschermende factoren. Misschien moet u uw Mars of Venus wat versterken. Cliënt: Hoe doe je dat?

Voorspellen

Maar vraag dezelfde astroloog wat volgende week uw kans is op een ongeval, dan kan hij het u niet vertellen. Of de ene astroloog zegt dit en de andere dat. Vraagt u het aan duizend astrologen, dan zal de gemiddelde uitkomst niet beter zijn dan door toeval kon worden verwacht. Het kan nu eenmaal verkeren. Er staan immers altijd wel duizenden gunstige als wel ongunstige astrologische factoren op het astrologische weekmenu, die er misschien toch wel toe kunnen doen. En stel dat u en uw eeneiige tweeling een kans hadden van 50% op een ongeval, dan weten we nog niet bij wie het doorzet. Pas achteraf, als zoiets gebeurd is, kunnen de astrologen uit hun analyse van het tijdstip van het gebeuren in combinatie met een passende rectificatie van de geboortehoroscoop u de details verklaren.

Maar als u uw astroloog achteraf vroeg om uw ongeval te verklaren, dan krijgt u zelden een redelijke uitleg in de trant van: Hè, wat vreemd, ik had dat nooit verwacht. Maar om het open staan voor nieuwe feiten gaat het wel in dit leven.

Generaliseren

Eigenlijk kunnen we wel stellen (generaliseren), dat alle empirische feiten waarvan astrologen ooit van hadden vermoed dat er astrologische factoren mee gemoeid waren, tegenwoordig gewoon wetenschappelijk te verklaren zijn. En dat we dus geen moeite hoeven te doen om die empirische feiten achteraf astrologisch te verklaren. Andere deskundigen doen dit nu eenmaal veel beter. Omdat hun methodieken wel voorspelbaar bleken te zijn.

Al is het niet met absolute zekerheid op het individuele niveau, toch kunnen artsen op basis van gedegen empirisch onderzoek voorspellen dat als u dit specifieke kankerverwekkende medicijn inneemt, u zoveel meer procent kans hebt dat u de komende vijf jaar de bij u vastgestelde vorm van kanker overleeft. En daarmee moet u het helaas doen.

Correlatie

Statistici zoeken naar repetitieve patronen in groepen personen en niet naar uitzonderlijke omstandigheden in een paar geselecteerde speciale gevallen. Want met de uitzonderingen op de regels kunt u immers van alles verklaren: Mijn opa rookte en werd 100 jaar en mijn tante rookte niet en kreeg toch longkanker. Rara, hoe kan dat? Stond dit niet in hun sterren geschreven?

Een slimme astroloog zou onder het motto Wie zoekt, die vindt ongetwijfeld een astrologische verklaring hiervoor kunnen vinden. En natuurlijk ook wel een verklaring voor de regel; met waarschijnlijk evenveel kans op succes. Maar zo'n gevonden astrologische verklaring achteraf van een enkel geval heeft geen enkele voorspellende waarde.

Dat bedoelen wetenschappers als ze beweren dat astrologen niet beter presteerden dan door toeval kon worden verwacht. En dat hun individuele verklaringen achteraf lijken te werken is niet meer dan gepraat achteraf.

Astrologische tendensen

Het wordt iets anders als astrologen of wetenschappers statistisch kunnen aantonen dat bepaalde astrologische factoren juist veel vaker of minder vaak voorkomen onder bepaalde condities op aarde. Dan kunnen we van astrologische tendensen spreken.

Voorspelbaarheid treedt pas op als we te maken hebben met repeteerbare tendensen die we bij herhaling tegen komen in individuen en groepen. Maar een incidentele correlatie wijst zelden op een oorzakelijk verband als het om groepen gaat. Want er zijn zoveel zaken met elkaar te correleren.

En u kunt alleen een verband trekken tussen een oorzaak en een gevolg in een individueel geval, als u die relatie ook in soortgelijke groepen kunt aantonen. Dat laatste vergeten astrologen nog wel eens, want die zijn meer van de verklaring op maat.

Manke Piet

Veel mensen lopen mank na een beroerte. Zo ook Piet. Hij revalideert een half jaar, maar hij blijft mank lopen. De revalidatiearts laat een röntgenfoto maken en het blijkt dat Piets rechter heup versleten is. Dat feit is ook gecorreleerd met mank lopen. Heeft een kunstheup zin? Of moeten we doorgaan met oefenen en pijnstilling. Die vraag wordt aan de orthopeed voorgelegd, die een MRI laat maken om de mate van slijtage in te schatten. Op basis van eerder onderzoek opgedaan met soortgelijke mensen die na een beroerte een kunstheup kregen wordt de beslissing genomen.

Advies op maat

Is dat geen advies op maat? Volgens veel astrologen niet, want het is gebaseerd op kennis van groepen. Het gaat om groepen mensen die revalideren na een beroerte en groepen mensen die daarna een kunstheup kregen. Dat is niet “Piet het individu” zou een homeopaat kunnen zeggen. Misschien is de pijnstilling dus niet op maat gegeven. En ook de medisch astroloog zou zijn bedenkingen kunnen hebben. De astroloog zou kunnen wijzen op de vele aspecten in Piets horoscoop, waar niemand nog rekening mee heeft gehouden.

“Piet het individu”

Maar zijn die bedenkingen relevant voor Piets probleem? Dat Piet uniek is, weet iedereen. En dat is ook zijn medisch dossier. Maar zijn probleem is niet uniek en dus zouden we kunnen leren van de ervaring van anderen met dit probleem. Dat is de normale manier van denken. En als u Piet holistisch wilt benaderen, zegt u gewoon: Dag Piet. We zien na studie van uw dossier de volgende problemen en mogelijke oplossingen.

Wetenschappelijke kennis

Kunnen deskundigen die zich op wetenschap baseren tegenwoordig alles beter voorspellen? In theorie wel, maar in de praktijk toch weer niet. Want de rollen en interacties van relevante factoren zijn weliswaar globaal bekend, maar nooit precies genoeg bekend om er in individuele gevallen exacte voorspellingen mee te kunnen doen. Maar de modellen die wetenschappers hanteren, voorspellen toch beslist beter dan die van de astrologen, die met hun symbolische ad hoc methodiek nooit beter presteerden dan door toeval kon worden verwacht.

Wetenschappelijke kennis

Het eigenlijke probleem is dat u toegang tot die kennis moet hebben. En daarbij komt dat de beschikbare wetenschappelijke kennis zelden voor u op maat gesneden is. Astrologen richten zich daarom bij voorkeur op de individuele uitzonderingen van de regels. Want dat is het gat in de markt. En dat doen ze door zowel een beroep te doen op het God dobbelt niet van uw horoscoop als het onzekerheidsprincipe van Werner Heisenberg.

Paradigma's

Maar om Einstein te begrijpen moet u wel Newton begrijpen. En om Heisenberg te begrijpen moet u wel de statistische wiskunde van de kwantum fysica begrijpen, omdat de natuurkunde nu eenmaal niet werkt volgens de regels van het astrologisch symbolisme. Dat is toch wel een volstrekt andere tak van sport, met andere aannames en paradigma's.

Wie stelt, die bewijst

Maar het is niet de taak van wetenschappers om de speculatieve aannames en drogredenen van astrologen te bewijzen of te ontkrachten. Dat moet die tak van sport zelf doen. Wie stelt, die bewijst. En zolang astrologen dat niet doen, blijven hun beweringen de status van onbewezen hypothesen, pseudowetenschap of bijgeloof houden.

Is iets slechts toeval?

Min of meer onzekerheid

Onwaarschijnlijke gebeurtenissen komen voor. Maar wat is onwaarschijnlijk? Zo valt iedere boom ooit eens om. Wordt dat door toeval bepaalt? Leken mogen dan wel in toeval geloven, maar specialisten zien dat gebeuren vaak al aankomen. Bomen vallen niet zomaar om. Er zijn altijd wel fysieke oorzaken aan te wijzen: Houtkap, harde wind, scheefgroei, ziekte, bodemerosie, uitdroging of juist te veel regen. En zaken als houtkap en bodemerosie kunnen weer het gevolg zijn van politieke besluiten. En astrologen en theologen mogen natuurlijk ook hun zegje doen.

Invloedssfeer

Dus ook het lot van een boom wordt bepaald door veel meer factoren dan die individuele boom kan bevatten. Aan weersomstandigheden als droogte, regen en wind kan de boom zich misschien aanpassen, maar niet aan een besluit tot houtkap. Bomen en rivieren hebben nu eenmaal geen stemrecht. Ook al doen ze ertoe in uw groter geheel.

Security is a matter of trust

En dat geldt ook voor uw leven. Een deel ervan kunt u overzien, maar het grootste deel ervan niet. Maar u wilt toch wel het gevoel hebben van voldoende controle. En als u dat niet hebt, dan wilt u in ieder geval geloven in een hoger iets of of weten dat u wel vertrouwen geeft. Ooit waren dat priesters, stamhoofden en astrologen, maar tegenwoordig zijn het vaker rechters, instituties, belangengroepen, deskundigen en vooral lokale autoriteiten met een voorbeeld functie.

Generaliseren


Eigenlijk kunnen we wel stellen (generaliseren), dat alle empirische feiten waarvan astrologen ooit hebben vermoed dat er astrologische factoren mee gemoeid waren, tegenwoordig op meer redelijke manieren wetenschappelijk te verklaren zijn. En dat de we daarom geen moeite hoeven te doen om ze astrologisch of magisch te verklaren. Andere deskundigen die een beroep doen op de empirische feiten doen dit tegenwoordig gewoon veel beter.

Onzekerheid


Maar dat was wel anders in de hoogtijdagen van de astrologie. In roerige tijden met veel onzekerheid en onkunde presteerden astrologen relatief beter dan de elkaar tegensprekende deskundigen. Want ze brachten relatieve rust met hun geloof in voorspelbaarheid en hun visie op het groter geheel. Maar deskundigen kunnen dit vaak nog niet eens in individuele gevallen. De vraag of een medicijn of een maatregel ook voor u gaat werken, geven ze immers in termen van kansen. Maar absolute zekerheid bieden deskundigen vaak niet.

Verklaring op maat

In individuele gevallen kunnen astrologische verklaringen heel doeltreffend lijken, omdat ze zo op maat gesneden zijn. Maar het probleem is de vermeende oorzaak achteraf geformuleerd werd, juist om aan die voorwaarde te voldoen. En hierbij vindt er altijd een selectie plaats.

Vraag een astroloog wat de kans op een ongeval is op de volgende dag en hij kan het u niet vertellen. Of de ene astroloog zegt dit en de andere dat. Het kan verkeren. Want er staan altijd wel gunstige en ongunstige astrologische factoren op uw dagmenu. Maar als u astrologen vraagt om achteraf uw ongeval te verklaren, dan zoeken ze selectief naar wat bij dat voorval past. En dan krijgt u zelden een uitleg in de trant van: Wat vreemd, ik zou dat tevoren nooit zo hebben voorspeld

Positivisme

Causaliteit


Kunnen wetenschappers tegenwoordig alles voorspellen? In theorie misschien wel, maar in de praktijk toch weer niet. Want de rollen en interacties van relevante factoren zijn weliswaar globaal bekend, maar nooit precies genoeg bekend om er in individuele gevallen exacte voorspellingen mee te kunnen doen. Maar de modellen die wetenschappers hanteren, voorspellen toch beslist beter dan die van astrologen, die met hun symbolische ad hoc methodiek nooit beter presteerden dan door toeval kon worden verwacht.

Positivisten

Causaal determinisme


Positivisten dachten ooit dat ze met genoeg gegevens alle fysieke gebeurtenissen met de wetten van de mechanica zouden kunnen voorspellen. Dit is het causaal deterministische standpunt dat sterk beïnvloed werd door het succes van de Newtons mechanica. Hiermee bleken dat de banen van granaten en planeten nauwkeurig te berekenen zijn onder gelijksoortige omstandigheden.

Rollende dobbelsteen

Laboratorium

Genoeg relevante gegevens

Mathematische modellen

Een rollende dobbelsteen gehoorzaamt ook aan fysieke wetten. Die baan is in principe empirisch te voorspellen, mits de relevante factoren als positie, lucht- en rolweerstand aldoor bekend zijn. Maar dat “mits” is wel een empirisch probleem, want een stuiterende dobbelsteen op een irreguliere ondergrond beweegt zich toch minder voorspelbaar dan de trage aarde rondom de zon.

Natuurlijk moet de wiskunde het ook toelaten, want er kunnen onmogelijk op te lossen differentiaalvergelijkingen gemoeid zijn met schijnbaar eenvoudige problemen. Dit speelt bijvoorbeeld een rol als weerstanden niet lineair afhankelijk zijn van de snelheid, de stand van de dobbelsteen er aldoor toe doet en er moeilijk te voorspellen wervelingen optreden.

Die wisselende factoren zijn niet exact te bepalen als u een dobbelsteen gooit. Het is al onmogelijk om dit in een laboratorium met een robotarm te doen

Om die reden - teveel onbekende relevante factoren - worden auto's en vliegtuigen in windtunnels getest en ontwikkelen wetenschappers mathematische modellen die een simplificatie zijn van de werkelijkheid. Ze zijn maar een model gebaseerd op constant gehouden laboratoriumomstandigheden met zoveel mogelijk bekende relevante factoren, maar u kunt er dan wel mee rekenen om meer realistische omstandigheden te benaderen.

Daarom is het wijs met om met vaste uitgangsposities en met lage worpsnelheden te beginnen in een experimenteel laboratoriumonderzoek. Zo doen valsspelers het ook. Ze beperken de vrijheidsgraden van de dobbelsteen door hem op een bepaalde manier te gooien. Daarmee creëren ze meer voorspelbaarheid.

U kunt een robot leren door heel zacht met een constante impuls (kracht maal richting) te werpen en in het begin de dobbelsteen zo vast te houden, dat hij van een 1 met één rol van 90 graden een 2 oplevert. Stelt u de worpsnelheid iets hoger in, dan laat u de dobbelsteen met 2 rollen van 90 graden op een 6 uitkomen. Een derde rol levert een 5 op en met een vierde rol zit u weer op de 1. Zie het plaatje hiernaast. Als u dit consequent doet, dan is de kans op een 3 of 4 nagenoeg nul, want dat zijn maar zijvlakken.

Maar als u wat harder werpt, moeten de oorspronkelijke impuls en uitgangspositie nauwkeuriger bepaald zijn om op hetzelfde gewenste resultaat uit te komen. Maar op een zeker moment belandt u in onvoorziene chaotische omstandigheden. De initiële uitgangsposities doen er nog steeds toe, maar de uitkomsten kunnen al verstoord worden door een onvoorspelbare factor die u niet kende of niet in het oog hield. Zie het Vlindereffect:

Het vlindereffect is de sterke gevoeligheid van systemen voor verschillen in beginvoorwaarden. Bij niet-lineaire systemen met een grote gevoeligheid kan de afwijking met elke stap exponentieel toenemen. De term wordt gebruikt om een aantal chaotische fenomenen te omschrijven. Het vlindereffect speelt dan ook een belangrijke rol binnen de chaostheorie.
De naam is gebaseerd op een metafoor die in 1961 werd gebruikt door Edward Lorenz om aan te geven dat de vleugels van een vlinder in Brazilië maanden later een tornado in Texas zouden kunnen veroorzaken.
Systemen die eigenschappen van het vlindereffect hebben, en zich dus 'chaotisch' gedragen, zijn onder meer de beurshandel en de atmosfeer.

Genoeg gegevens


Maar wat zijn genoeg gegevens? Hoeveel cijfers achter de komma zijn nodig voor de werphoek en de werpsnelheid, waarmee u een robot in een laboratorium op een consistente manier een dobbelsteen kunt laten gooien?

Relevantie

En hoe relevant zou dit laboratoriumonderzoek zijn voor de praktijk? Dat laatste is wel het meest heikele punt. U zou een robot kunnen leren een bepaalde zijde te laten werpen in een bepaald laboratorium, maar met een iets andere ondergrond in een ander laboratorium gaat die dobbelsteen toch weer anders rollen. En met een iets veranderde dobbelsteen door slijtage aan de randen zou u ook al in het eerste laboratorium in de problemen komen. Zo'n dobbelsteen zou steeds wat verder rollen, omdat zijn de vorm door slijtage aan de randen steeds meer op een knikker gaat gelijken. En hoe verder die dobbelsteen rolt, des te minder voorspelbaar hij zal zijn. Dat is een aantoonbaar statistisch feit.

Praktijkervaring

En een kleuter zal intuïtief al snel doorhebben dat een knikker langer rolt dan een dobbelsteen. Daar behoeft u beslist geen Einstein voor te zijn of het wiel opnieuw uit te moeten vinden. U hoeft slechts wat praktijkervaring op te doen met dobbelstenen en knikkers in het algemeen.

Bekende regels op de uitzondering

Dergelijke voorspelbare details doen er toe om de uitzonderingen op de regels te verklaren. Maar ze weerleggen nooit de mathematische of statistische wetmatigheden. Ze bevestigen juist die tegenwoordig redelijk verklaarbare onderliggende mathematische en sociale principes.

Toeval bestaat

Maar vanwege die aldoor variërende onbekende omstandigheden zijn empirische wetten vaak lastig in de praktijk toe te passen. En dat maakt dat toeval toch bestaat, ondanks onze toegenomen empirische kennis.

Spreiding

Om een die reden ziet u in astrologische statistieken veel meer spreiding bij de langzame planeten dan bij de snel bewegende maan. En daarom speelt de maan een grote rol in iedere rectificatie. Want als daar wel iets gebeurt, zal het minder vaak op toeval van de bemonsteringsfout berusten. En dus zal het geen toeval meer zijn.

Onzekerheid

Menselijke dobbelsteenwerpers vertonen in de praktijk zoveel variatie dat u geen worp correct kunt voorspellen. U kunt slechts zeker weten dat de kans op iedere uitkomst ongeveer een zesde is. Tenzij de werper met opzet heel langzaam werpt in een besloten kring, want dan neemt de kans op vals spelen beslist toe.

Fundamentele onzekerheid

Naast gebrek aan voorspelbaarheid door gebrek aan kennis en data, zijn sommige zaken onvoorspelbaar vanwege hun eigen natuur. En dat geldt niet alleen voor complexe individuele organismen, maar ook op het subatomaire niveau van kleine deeltjes van het geheel.

Als een psychiater de ziel van zijn patiënt ontleedt, zal hij toch wel eerst in zijn eigen en de van andere bekende gevallen zieleroerselen en psychiaters die voor hem kwamen moeten knijpen. Want zonder dat kritisch begrijpen van zichzelf en de ander kan hij eigenlijk niets zeggen van iedere voor hem wereldvreemde planeet.

Die individuen hebben dan blijkbaar niets met elkaar gemeen. Maar als ze wel met iets met elkaar gemeenschappelijk hebben, buiten hen zelf om - noem het realiteit, astrologie of iets anders - empathisch of meer op feiten gericht, meebewegen, dan hebben ze wel een gemeenschappelijk uitgangspunt.

Het onzekerheidsprincipe van Heisenberg is wel het bekendste voorbeeld daarvan: Op subatomair niveau kunt u niet tegelijkertijd de snelheid en de richting van een deeltje bepalen.

Nu is dat empirisch gezien geen lastig probleem, want in de praktijk bestaat ieder voorwerp uit miljarden van dergelijke deeltjes en als ze gemiddeld gezien niet zoveel van plaats wijzigen kunt u toch op uw stoel blijven zitten. En dat was de essentie van bovenstaande krantekop.

Nobody Need Worry.

Maar astrologen zien er soms iets bijzonders in.

Maar dat is hun merkwaardige probleem met de normale wetenschappers.


Handige bladwijzers

> Top <
Online calculators

Free Statistics Calculators - Home

Statistics and Probability

Social Science Statistics

Kansberekening

The lady tasting tea experiment | Brainder

Interpreting Cohen's d effect size an interactive visualization

HBO Statistiek

Cursus Statistiek 2019-2020

Wiki Statistiek - WikiStatistiek

History of Statistics

actueel | meaningfulnumbers

Overzicht geschiedenis kansrekening en statistiek | Math4All

Overigens

ds. Mirjam Sloots: ‘The sound of Silence’ n.a.v. 1 Koningen 19: 1-18 – Alle-Dag-Kerk

Karen Hamaker Zondag: Het projectiemechanisme.

Kurt Vonnegut, Shape of Stories.

Denken als discipline - E.W. Dijkstra bij Noorderlicht.

Dat kan geen toeval zijn! - VPRO.

Dale Huckeby: After Symbolism .

Assagioli: Symbols of Transpersonal Experiences | The Psychosynthesis Trust

Associatief denken bij hoogsensitieve personen: associëren .

Statistics - Astrodienst Astrowiki .

Astrological Review Letters: Injury event indicators in the Sara Klein Ridgley astrological research.







> Top <